Refleksje na temat chrześcijańskiego kalendarza

19 stycznia 2014
Giotto - "Boże Narodzenie", fresk z Kaplicy Scrovegnich w Padwie, ok. 1305 r,

2014 Nowy Rok jest dla każdego katolika równocześnie 2014 rokiem od narodzenia Chrystusa. Co więcej, wierni innych religii lub nawet ateiści obok sformułowań: „przed naszą erą” lub „naszej ery” często używają datacji „przed lub po Chrystusie”. Bezsprzecznie przyjście na świat naszego Zbawiciela zmieniło oblicze Ziemi i jako ważne wydarzenie zasługuje na zapoczątkowanie nowej ery. Rodzi się jednak pytanie: kto pierwszy ustalił w ten sposób datę narodzin Chrystusa i od kiedy taki kalendarz jest stosowany?

Jak datuje się początki

Okazuje się, że współczesną miarę lat zawdzięczamy rzymskiemu mnichowi Dionizemu Małemu (Dionisius Exiguus), który w VI wieku n.e. zajmował się komputystyką, czyli układaniem tablic paschalnych. Dionizy starał się ustalić odległość czasową między przyjściem na świat Jezusa a datą założenia Rzymu. Doszedł do wniosku, że fakt ten miał miejsce w 753 lata po powstaniu „wiecznego miasta”. Niestety skrupulatny komputysta pomylił się o 5 lub nawet o 7 lat i dotąd nikt nie skorygował jego błędu. Tym samym mielibyśmy dzisiaj np. 2010 rok.

Pomyłka wynikała ze stanu wiedzy ówczesnej biblistyki, niemniej nie powoduje ona widocznych trudności w ustalaniu czasu konkretnych wydarzeń. Owa era od imienia mnicha zwana dionizyjską została spopularyzowana w VIII wieku przez Bedę Czcigodnego (Beda Venerabilis), ale powszechniejsza stała się dopiero kilka stuleci później (X-XIII wiek).

Od XVIII wieku ludzie zaczęli również uwzględniać lata przed rokiem 1, ale bez zastosowania oczywistego dla matematyków roku zerowego. Stąd należy pamiętać, że między konkretnymi wydarzeniami z 10 roku n.e. i 10 roku p.n.e. nie zachodzi różnica 20 lat (10+10), ale zaledwie 19 (10+10 –1).

Pamiętajmy również, że obok ery dionizyjskiej inne kultury i religie posiadają własne oznaczenia czasowe. Era mahometańska zwana Hidżrą rozpoczyna się w 622 n.e. na pamiątkę ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny, z kolei era żydowska liczy lata od stworzenia świata (od 3761 p.n.e.) podobnie jak era bizantyjska (od 5508 p.n.e.). Era bizantyjska była najbardziej rozpowszechniona wśród wyznawców prawosławia (w Rosji oficjalnie stosowano ją do 1700). Z kolei starożytni Grecy rozpoczynali swoją rachubę od pierwszej olimpiady w 776 p.n.e. przyjmując za podstawę swoich obliczeń cykl 4-letni, natomiast Rzymianie oparli się na długości okresu przez jaki sprawowała urząd para konsulów, przy czym początek ery liczyli od założenia Rzymu (ab urbe condita), tj. od 753 p.n.e.

Narodziny Chrystusa

W tym miejscu warto wyjaśnić, skąd wiemy, że Chrystus urodził się między 5 a 7 r. p.n.e? Współczesna nauka zna kilka dowodów. W Ewangelii św. Mateusza czytamy: „Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy […]”. Mamy zatem fakt niezwykle ważny: Jezus narodził się za panowania króla Heroda Wielkiego a ten wszak umarł w 4 roku p.n.e.

Wiemy również, że św. Józef za radą anioła Pańskiego uciekł z Maryją i Dzieciątkiem do Egiptu i tam przebywali aż do zgonu okrutnego monarchy, który jak mówi ta sama Ewangelia „kazał pozabijać wszystkich chłopców w wieku do lat dwóch, stosownie do czasu, o którym się dowiedział od mędrców”. Była to słynna rzeź niewiniątek. Wiek dzieci – 2 lata – sugeruje, że mogło to mieć miejsce nawet kilkanaście miesięcy po narodzinach Chrystusa.

W każdym razie trudno dokładnie ustalić prawdziwą datę przyjścia na świat Mesjasza, niemniej z pewnością można ją przesunąć na okres kilku lat po 4 r. p.n.e. Niektórzy astronomowie przypuszczają również, że tajemnicza gwiazda betlejemska była zwykłą kometą widzianą w różnych częściach świata według nie do końca pewnych ustaleń między 5 a 7 r p.n.e. Inni podają z kolei przykłady innych spektakularnych zjawisk na niebie występujących w tym czasie.

Styl Obrzezania

Narodziny Chrystusa – obchodzone 25 grudnia były tak ważnym wydarzeniem dla średniowiecza, że bardzo często Nowy Rok rozpoczynano właśnie w tym dniu, choć np. w Bizancjum początek roku przypadał na 1 września, a w niektórych włoskich miastach na 1 lub 25 marca. Stosowany dziś powszechnie Styl Obrzezania (Jezusa obrzezano w 8 dniu licząc od narodzin), który rozpoczyna Nowy Rok 1 stycznia był znany jeszcze w starożytności, ale pełne uznanie zyskał sobie dopiero w XVI wieku. Niemniej niektóre państwa znacznie później wprowadziły ów Styl Obrzezania – np. Rosja w 1700 a Anglia w 1753.

Z podobnymi oporami przyjmowano również kalendarz gregoriański, usankcjonowany przez papieża Grzegorza XIII w 1582. Kalendarz ten poprawiał błędy kalendarza juliańskiego wprowadzonego przez Juliusza Cezara w 46 r. p.n.e. Okazało się bowiem, że równonoc wiosenna przesunęła się aż o 10 dni, stąd po 4 października 1582 pominięto kolejne dni i od razu nastąpił 15 października. W kalendarzu gregoriańskim zastosowano również inny sposób liczenia lat przestępnych. Kalendarz ten jest dziś stosowany powszechnie, choć niektóre kraje i kultury religijne nadal go nie uznają. Pozostając jednak w erze dionizyjskiej – miejmy nadzieję, że ten Nowy Rok 2014 przyniesie naszej Ojczyźnie pomyślność i lepsze perspektywy.

Dr Tomasz Graff
Adiunkt w Katedrze Dziejów Kultury na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Zajmuje się historią Kościoła w dobie średniowiecza, kulturą staropolską i dziejami rodzinnych Wadowic.

Dodaj komentarz